طه پخش > پیشگیری بیماری ها > علت مضر بودن آهن زیاد برای بدن چیست؟

علت مضر بودن آهن زیاد برای بدن چیست؟

آهن یکی از عنصرهای مهم در بدن انسان است. بیشتر پزشکان معتقدند که زیاد بودن آهن به ندرت اتفاق می افتد و اگر هم باشد بیشتر جنبه ارثی و ژنتیکی دارد. اما در حقیقت، امروزه آهن زیاد بسیار شایع و خطرناک تر از آنچه است که مردم باور دارند. مقدار زیاد آهن در بافت هایی مانند قلب، لوزالمعده و کبد تجمع می یابد و باعث افزایش بار آهن می شود.

آهن زياد هم براي بدن مضر است

آهن، ماده‌ی معدنی ضروری برای بدن است اما درست مانند سایر مغذی‌ها، زیادی آن برای بدن ضرر دارد. در واقع آهن آن‌قدر سمی است که جذب آن توسط سیستم گوارش به شدت کنترل می‌شود و به همین علت، در بیشتر موارد، عوارض جانبی آهن زیادی، به حداقل می‌رسد. آهن (Fe) بخش مهمی از هموگلوبین خون است که وظیفه آن حمل اکسیژن به سراسر بدن می‌باشد؛ اما باید گفت همان‌طور که کمبود آهن می‌تواند تهدیدی برای سلامت آدمی باشد، وجود مقدار اضافی از این ماده‌معدنی نیز خطراتی به همراه دارد.
زیاد بودن آهن در بدن
عنصر آهن چیست؟
آهن، ماده‌ی معدنی مهمی است که بیشتر آن توسط سلول‌های قرمز خون مصرف می‌شود. آهن، بخش ضروری از هموگلوبین است که پروتئینی موجود در سلول‌های قرمز خون است. هموگلوبین، مسئول انتقال اکسیژن به تمام سلول‌های بدن است. دو نوع آهن غذایی وجود دارد: آهن به صورت هِم (Heme iron): این نوع آن تنها در غذاهای حیوانی و اساساً در گوشت قرمز موجود است و نسبت به آهن غیر هِم، آسان‌تر جذب می‌شود.

آهن غیر هِم (None – heme iron): بیشتر آهن غذایی به صورت غیر هِم وجود دارد که هم در غذاهای حیوانی و هم در غذاهای گیاهی وجود دارد. جذب این نوع آهن را می شود با اسیدهای ارگانیک مانند ویتامین C تقویت کنید، اما همراه با ترکیبات گیاهی چون فیتات، جذب آن کم می شود.
افرادی که آهن هِم کمی از راه تغذیه‌ی خود جذب می‌کنند، در معرض کمبود آهن قرار دارند. بیشتر افراد دچار کمبود آهن هستند، مخصوصاً خانم‌ها. در واقع کمبود آهن، شایع‌ترین کمبود ماده‌ی معدنی در تمام جهانست.

ازدیاد آهن در بدن
تشخیص آهن زیاد در بدن
تشخیص این بیماری به سختی صورت می گیرد.
– اگر یکی از خانواده شما دچار هموکروماتوزیس بود، به پزشکتان اطلاع دهید تا برای شما آزمایش ژنتیک را انجام دهد.
– با دو آزمایش خون می توان مقدار آهن موجود در بدن را اندازه گرفت: در حالت ناشتا، آزمایش ترانسفرین اشباع و آزمایش فریتین سرم.
– بیوپسی کبد نیز یکی از راه های اندازه گیری آهن در کبد می باشد.

کنترل ذخایر آهن
اینکه چرا تنظیم سطح آهن در بدن مهم است دو دلیل دارد:
1. مقادیر زیاد آهن به طور بالقوه سمی است، بنابراین نباید زیاد از آن مصرف کنیم.
2. آهن یک ماده‌ی مغذی ضروری است که در بسیاری از عملکردهای پایه‌ای بدن نقش دارد بنابراین باید مقدار کافی از آن دریافت کنیم.
بدن با تطبیق دادن میزان جذب آهن از طریق سیستم گوارشی، سطح آن را در بدن تنظیم می‌کند. هپسیدین، هورمون تنظیم آهن در بدن است که مسئول حفظ تعادل در ذخایر آهن بدن است. عملکرد اصلی این هورمون، جلوگیری از جذب آهن در بدن است. عملکرد این هورمون به این صورت است:

افزایش سطح آهن آزاد در بدن می‌تواند رشد باکتری‌ها و ویروس‌ها را افزایش بدهد، بنابراین آهن زیاد می‌تواند تأثیر معکوس گذاشته و ریسک عفونت را بالا ببرد
. ذخایر کم آهن > کاهش میزان هپسیدین> افزایش جذب آهن
. ذخایر زیاد آهن > افزایش میزان هپسیدین > کاهش جذب آهن
بیشتر اوقات این سیستم به خوبی کار می‌کند. اما چند اختلال هستند که می‌توانند تولید هپسیدین را مهار کرده و در نتیجه باعث تجمع زیاد آهن در بدن شوند. از سویی دیگر، بیماری‌هایی که تولید هپسیدین را افزایش می‌دهند می‌توانند کمبود آهن را در پی داشته باشند.

تعادل آهن در بدن تحت تأثیر مقدار آهن در رژیم غذایی نیز هست. رژیم‌های غذایی که آهن کمی دارند به مرور زمان می‌توانند منجر به فقر آهن در بدن شوند. همین‌طور مصرف زیاد مکمل آهن می‌تواند مسمومیت شدیدی ایجاد کند.

در صورت شک به‌وجود این بیماری، می‌توان به‌راحتی آن را با آزمایش خون که آهن اضافی را در خون آشکار می‌کند، ثابت نمود. سپس معمولا با نمونه‌برداری از کبد که به‌علت وجود آهن، رنگ آبی به‌خود می‌گیرد، این بیماری تائید می‌شود.

مسمومیت آهن: می‌تواند ناگهانی یا تدریجی باشد. با اوردوز کردن ناگهانی آهن یا مصرف مکمل آهن در مقادیر زیاد برای مدت طولانی و یا اختلال مزمن تجمع آهن در بدن، مشکلات جدی در بدن به وجود خواهد آمد. تحت شرایط نرمال، آهن آزاد بسیار کمی در جریان خون وجود دارد. آهن با پروتئین‌هایی چون ترانسفرین پیوند می‌زند و در نتیجه جلوی آسیب زدن آن به بدن گرفته می‌شود.

اما مسمومیت با آهن می‌تواند میزان آهن آزاد در بدن را به میزان قابل توجهی افزایش بدهد. آهن آزاد، یک پرو – اکسیدان است (بر عکس آنتی‌اکسیدان)، و می‌تواند موجب آسیب به سلول‌ها شود. بیماری‌های گوناگونی می‌توانند موجب این اتفاق شوند.

ازدیاد آهن چگونه بدن را تخریب می کند و دلیل ایجاد چه بیماری هایی می شود؟
1. آهن زیاد تقویت کننده رشد باکتری ها در بدن است.
2. التهاب: بعد از آنکه آهن جایگزین فلزات دیگر در بافت های بدن و سبب اختلال در تولید آنزیم ها گردید، حال نوبت به ایجاد التهاب است، آهن به طور مستقیم سبب جذب اکسیژن به خود می شود و وقتی میزان آهن در بافت های بدن زیاد باشد سبب افزایش اکسیژن در بافت های بدن شده که این امر موجب تخریب بافت ها بدن و بروز التهاب می گردد.

3. آهن در بدن با جایگزین شدن به جای سایر فلزات، منجر به اختلال در تولید آنزیم ها و ایجاد بیماری های جسمی و روانی مختلفی می شود، هر فلزی در بدن مثل روی، منگنز، کرم و… در تولید بخشی از آنزیم ها نقش دارد. وقتی میزان آهن زیاد باشد، با جایگزین شدن به جای سایر فلزات باعث اختلال در تولید آنزیم ها و بروز بیماری ها می گردد مانند بیماری دیابت که آهن جایگزین کرم و روی در لوزالمعده شده و سبب کاهش تولید هورمون انسولین می شود و برخی از پزشکان به آن دیابت ازدیاد آهن گویند.
4. باعث افزایش خطر ابتلا به سرطان در بدن می شود: ازدیاد آهن باعث ایجاد اختلال در چرخه تولید انرژی می شود و با کاهش مقاومت و سطح انرژی بدن خطر ابتلا به انواع سرطان افزایش می یابد.

مسمومیت با آهن: مسمومیت با آهن زمانی روی می‌دهد که فرد، معمولاً کودکان، در مصرف مکمل آهن زیاده‌روی کرده و اوردوز می‌کنند.
اوردوز آهن آفریقایی: نوعی اوردوز آهن است که به دلیل مقادیر زیاد آهن در غذا و نوشیدنی‌ها به وجود می‌آید. این بیماری برای اولین بار در آفریقا مشاهده شد.
هموکروماتوز ارثی: یک اختلال ژنتیکی است که موجب جذب زیاد آهن از غذا می‌شود.

اگر در معرض اوردوز آهن هستید می‌توانید با راهکارهای زیر، خطر آن را به حداقل برسانید:
اهدای خون به طور منظم
کاهش مصرف غذاهایی چون گوشت قرمز
استفاده نکردن از ظروف آهنی
اجتناب از مصرف ویتامین C‌ هم‌زمان با غذاهای غنی از آهن

درمانی به سادگی یک خونگیری
درمان بیماری هموکروماتوز (آهن زیاد) به راحتی امکان‌پذیر است.
درمان عملاً توسط خونگیری انجام می‌شود که در این روش به تشخیص پزشک و بسته به جثه بیمار، یک یا دو بار در هفته یک واحد (400 سی‌سی) خون غنی از آهن از بدن گرفته می‌شود تا به این وسیله، مغز استخوان ذخایر آهن بدن را کم کند. بایستی این نوع درمان تا عادی شدن میزان آهن بدن بیمار (در حدود 6 ماه تا یک‌سال) ادامه داشته باشد.

ذخایر آهن بدن بعد از حدود یک‌سال درمان با این روش، به حد طبیعی باز می‌گردد و بعد از آن خونگیری تنها گاهی ضرورت می‌یابد. البته در حال حاضر پزشکان علاوه بر این روش، درمان دارویی (استفاده از داروهای تزریقی نظیر دیسفرال و همچنین داروهای خوراکی) جهت دفع آهن اضافی بدن را نیز به کار می‌گیرند.

آهن و خطر عفونت
هم کمبود آهن و هم تجمع آهن زیاد در بدن فرد را مستعد عفونت می‌کند، که دو علت دارد:
1. افزایش سطح آهن آزاد در بدن می‌تواند رشد باکتری‌ها و ویروس‌ها را افزایش بدهد، بنابراین آهن زیاد می‌تواند تأثیر معکوس گذاشته و ریسک عفونت را بالا ببرد.
2. سیستم ایمنی بدن از آهن برای نابود کردن باکتری‌های مضر استفاده می‌کند، بنابراین مقداری آهن برای مبارزه با عفونت لازم است. افرادی که هموکروماتوز ارثی دارند نیز بیشتر مستعد ابتلا به عفونت‌ها هستند.

آهن و خطر سرطان
بدون تردید آهن اضافی در بدن علت سرطان، هم در حیوانات و هم در انسان‌ها می‌شود. معلوم شده که اهدای خون به طور منظم یا از دست دادن خون می‌تواند این خطر را کم کند.

منابع: salamatnews/btuneup/tebyan

مطالب مرتبط