رژیم‌ های غذایی برای مزاج های مختلف در طب سنتی

رضا صادق زاده

مزاج های مختلف
بیشتر کسانی که رنگ پوستشان سفید است سرد مزاج هستند.
معمولاً بیماری های افراد دموی در اثر افزایش حرارت و خون است. از این رو حجامت به کنترل حرارت بدن این افراد کمک می کند

خوب است بدانید مزاج صفراوی خصوصیت آتش دارد و گرم و خشک است.مزاج دموی (خون) ماهیت هوا دارد و گرم و تر است. مزاج بلغمی خصوصیت آب دارد و سرد و تر و مزاج سوداوی ماهیت خاک دارد و سرد و خشک است.اگر در افراد دو مزاج بلغمی و سوداوی غالب باشد طبع بدن سرد و اگر دو مزاج دموی و صفراوی غالب باشد طبع بدن گرم است.

گرم مزاجید یا سرد مزاج؟
قبل از پاسخ به این پرسش لازم است بدانید پایه اصلی طب سنتی برخلاف طب مدرن امروزی بر اساس شناخت نوع مزاج و طبیعت انسان بوده و برهمین اصل خوراکی هایی تجویز می شود که بتواند مزاج را متعادل و علائم بیماری را التیام بخشد.

البته این را هم بدانید در به کارگیری طب سنتی نباید افراط و تفریط کرد، چرا که در هر صورت بشر برای درمان بیماری های حاد و سخت نیاز به طب مدرن و داروهای شیمیایی و جدید آن دارد، اما تحقیقات نشان داده است طب سنتی در مقایسه با طب امروزی اثرگذاری بیشتری در التیام و درمان بیماری های مزمن، ویروسی و اختلالات گوارشی دارد.

زیاد شدن خلط (خلط در لغت یعنی آمیزه یعنی چیزی که با چیز دیگر آمیخته باشد)، سبب سنگینی، غلظت خون و بالا رفتن حرارت بدن می شود، لذا فرد در خود احساس کسالت، سستی، میل به خواب، سردرد و کندذهنی می کند. علت اصلی همه این حالات زیاده روی در خوردن و آشامیدن، استراحت زیاد، ورزش نکردن و استحمام کم است.

خــــون
مزاج مهم اول خون است که مزه آن شیرین می باشد و بوی بدی ندارد. مهم ترین وظیفه این مزاج، تغذیه بدن است. به همین خاطر به همه بدن می رود و تقریباً در همه جا حضور دارد. این مزاج در تشکیل و تولید گوشت و عضلات بدن نقش اصلی را به عهده دارد. این مزاج گرم و تر است. افراد دموی مزاج پوست مرطوب و گرم و منافذ پوستی بازی دارند، معمولاً زیاد عرق می کنند و پر مو هستند. این افراد اشتهای خوبی داشته و تمایل به مواد گرم دارند. در صورتی که بالعکس برای کاهش حرارت بدن باید غذاهای سرد را هم به تعادل مصرف کنند.

رابطه یبوست و تغییر اجابت مزاج
معمولاً بیماری های افراد دموی در اثر افزایش حرارت و خون است. از این رو حجامت به کنترل حرارت بدن این افراد کمک می کند. اگر در فردی این مزاج غلبه کند، علائم آن سنگینی سر، کندی حواس، شیرین شدن دهان، سرخی پوست، قرمزی زبان و جوش های فراوان است. علت غلبه کردن این مزاج عمدتاً پرخوری و مصرف زیاد غذاهای پرادویه و سرخ کرده است.

غذاهای بد برای دموی مزاج ها
پرخوری بدترین عادت این افراد است، به خصوص مصرف غذاهای سرخ کرده و حجیم، انواع غذاهای آماده و شیرینی جات، کره، غذاهای نشاسته ای، دوغ، نوشابه، آب یخ، گوشت زیاد، مصرف زیاد مواد و ادویه های گرم، مثل خرما، هل، دارچین، ماست، ترشیجات، سرکه، غذاهای آماده و بادمجان.

غذاهای خوب برای دموی مزاج ها
توصیه مهم برای این افراد، نوشیدن آب زیاد است، چون به رقیق شدن خون کمک می کند و حرارت بدن را متعادل می نماید. از آنجایی که این افراد معمولاً پرخور هستند، رعایت میانه روی در خوردن قدم مهم بعدی برای آن هاست. به علت گرم بودن مزاج آن ها بهتر است از غذاهای سرد و خنک بیشتر در برنامه غذایی خود بگنجانند؛ مثل محصولات حاوی جو (نان جو و سوپ جو)، لیموترش، انار، غذاهای خام به خصوص میوه جات و سبزیجات، زرشک، غذاهای سبک و ساده، استفاده از روغن زیتون و همچنین از روغن، غذاهای غیرسرخ کردنی و بخارپز کمتر استفاده نمایند.

به طور کلی علت پیدایش بیماری های مختلف، به هم خوردگی اخلاط است که با توجه به نوع خلط، نشانه های مختلفی دارد.
این چهار خلط در بدن جایگاه مشخصی دارند: سودا در طحال، صفرا در کیسه صفرا، خون در کبد و بلغم در لنف (سرتاسر بدن) جای گرفته اند.

غذاهای چرب و شیرین صفرا را زیاد می کنند. از علائم غلبه این مزاج می توان به تلخ شدن دهان، عطش، عصبی شدن، سرگیجه، سردرد، گاهی یبوست، تندخو شدن، کدر شدن رنگ ادرار، کم شدن اشتها و دیدن خواب های هولناک اشاره نمود

روایتی از امام صادق(ع) درباره مزاج های مختلف
میوه ها را به صورت فصلی بخورید. چرا که فصول سال هم طبع گرم و سرد دارند و میوه، سبزی و غذاهای آن فصل با مزاج ما هماهنگ تر است.

صفــــرا
غذاهای چرب و شیرین صفرا را زیاد می کنند. از علائم غلبه این مزاج می توان به تلخ شدن دهان، عطش، عصبی شدن، سرگیجه، سردرد، گاهی یبوست، تندخو شدن، کدر شدن رنگ ادرار، کم شدن اشتها و دیدن خواب های هولناک اشاره نمود. این افراد گاهی پرانرژی و گاهی کم انرژی هستند.

طبع صفرا کاملاً گرم و خشک است. از این رو پوست این افراد هم خشک و فاقد رطوبت مناسب است. رنگ پوست آن ها گرایش به زردی دارد. این افراد تمایل به گرمی ها دارند.

غذاهای مفید برای صفراوی مزاج ها
غذاهای سرد برای این افراد بسیار مناسب است؛ مثل انواع میوه ها نظیر انار، هندوانه، مرکبات، سبزیجات تازه، لیموترش، نخودفرنگی، قارچ، برنج سفید، محصولات جو و آب زرشک. این افراد باید از غذاهای ملین مثل خاکشیر، آلو بخارا و اسفرزه به تناوب استفاده کنند.

غذاهای مضـــــر بــــرای صفراوی مــــزاج ها
غذاهای آماده و سرخ کرده، غذای پرچرب، ماکارونی، آش رشته، شیرینی جات، آجیل، گوشت، تنقلات زیاد، بادمجان، غذاهای حاضری مثل ساندویچ، سوسیس، کالباس و … . کلاً غذاهای گرم و ادویه جات گرم برای این افراد مضر است، چون زیاده روی در مصرف این مواد باعث ترشح بیش از حد صفرا و ایجاد سنگ های صفراوی در آن ها می شود.

ماست و لبنیات برای آن ها مفید است. کاهو هم بسیار مناسب می باشد، چون برعکس صفرا سرد و تر است و باعث دفع صفرا می شود.

سودا در طحال، صفرا در کیسه صفرا، خون در کبد و بلغم در لنف (سرتاسر بدن) جای گرفته اند

مزاج بعدی سودا است که سرد و خشک است. لازم به ذکر می باشد که غذاهای مانده، شور، بیات و نمک سود، سودا را زیاد می کنند. پس در خوردن آن ها باید جانب احتیاط را رعایت نمود

چطور به ماهیت مزاجی مان پی ببریم؟
بیشتر کسانی که رنگ پوستشان سفید است سرد مزاج هستند. در سرمای زمستان براحتی گرم نمی شوند. خواب را به فعالیت روزانه ترجیح می دهند. بیشتر آنها کم حوصله و بی حال بوده و از کمبود انرژی رنج می برند. درونگرا بوده و در محاورات احساسات خود را بروز نمی دهند و کمتر عصبی می شوند و بیشتر عصبانی می کنند ! نبض آنها آرام می زند و عروق خونی شان باریک است. مستعد ابتلا به پارکینسون، MS، سوزش و نفخ معده، سرگیجه، تهوع و سردرد هستند.

توصیه های طب سنتی پیش از بارداری / دکتر روشنک
اما افراد گرم مزاج، پرانرژی، چالاک، زرنگ و زودفهم هستند. رنگ پوست آنها اغلب سرخ و تیره است و رگ هایشان نمایان. برونگرا بوده و در محاورات سرعت در سخن گفتن و پیوستگی گفتار دارند و سریع احساساتشان را بروز می دهند. گرمای تابستان برایشان زجرآور است و عطش زیادی دارند. این افراد به دلیل ضربان قوی قلب، اندام های پرخون، محرک و فعالی دارند.

ســــودا
مزاج بعدی سودا است که سرد و خشک است. لازم به ذکر می باشد که غذاهای مانده، شور، بیات و نمک سود، سودا را زیاد می کنند. پس در خوردن آن ها باید جانب احتیاط را رعایت نمود. سودا سنگین ترین خلط بدن است. سودای طبیعی همان رسوباتی است که در خون تشکیل می شود و تیرگی خون از آن است. پوست افراد سودایی خشک و رنگ پوست آن ها تیره است. مزه دهان آن ها هم شور یا ترش است و دهان خشک دارند. یبوست دارند. تمایل به گرمی ها دارند. در اثر غلبه سودا خستگی بدن حادث می شود. بی نشاط و افسرده می شوند و دچار خودخوری، شور بودن دهان، فکر بسیار، دل تنگی و بی حوصلگی هستند. اگر این خلط به تعادل نرسد، مشکلات روحی و روانی بر فرد عارض می شود.

غذاهای مضر برای افراد سوداوی
غذاهای شور، شورها، غذاهای مانده و غذاهای دودی باعث افزایش سودا می شوند لذا برای این افراد مضر است. مصرف ماست، پنیر، شیرینی های آماده، غذاهای فرآوری شده، غذاهای سرخ کرده و بادمجان نیز باید برای آن ها محدود شود.

این افراد تمایل زیادی به خوردن چای، دوغ و ماست دارند، ولی باید از مصرف بی رویه آن ها اجتناب شود. یخ نیز سودا را زیاد می کند و بهتر است همه مزاج ها از آن پرهیز کنند.

غذاهای مفید برای سوداوی مزاج ها
چون این طبع سرد است، خوردن غذاهای با طبع گرم برای این افراد مناسب تر است؛ مثل گوشت ماکیان، مرغ خانگی، شتر، گوسفند، سبزیجات و ادویه جات گرم مثل زنجبیل، هل، دارچین، نعنا، مرزه، زعفران و … ، عسل و خرما که برای این افراد مفید است.

زیاده روی در مصرف غذاهای گرم چه خطراتی دارد؟
این را هم بدانید زیاده روی در مصرف غذاهای گرم موجب تب، یبوست، جوش، بوی تند ادرار، پرفشاری خون، آشفتگی، بی قراری، عطش و سرگیجه می شود که با مصرف غذاهای سرد می توان اثرات آن را تعدیل کرد، اما مصرف زیاد غذاهای سرد هم باعث دل درد، نفخ، اسهال، گرفتگی عضلات، سستی و ضعف، تکرر ادرار، روماتیسم، دست و پای سرد و ترشح زیاد بزاق می شود.

رژیم های مناسب برای مزاج های مختلف

برگرفته از تبیان و باشگاه خبرنگاران

مطالب مرتبط